Изге Язма: Эзра
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:28:18.458664+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Эзра
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Эзра

Эзра

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10

1

Кир патшаның сөргенчеләрне Иерусалимгә кайтаруы

1^1•Фарсы патшасы Кир хакимлегенең беренче елында Раббы, Иремия аша җиткергән сүзен гамәлгә ашырып, Фарсы патшасы Кирны үз патшалыгындагы бар халыкка түбәндәге язма фәрманны белдерергә этәрде+.

2Фарсы патшасы Кир белдерәдер:

Раббы, Күкләр Алласы, җирдәге бөтен патшалыкларны минем кулга тапшырды, Ул миңа Яһүдәдәге Иерусалимдә Үзенә бер йорт салырга кушты+. 3Аның халкыннан һәммә кеше – Аллаһы аның юлдашы булсын! – Яһүдәдәге Иерусалимгә барып, Исраилнең Раббы Алласына, Иерусалим Алласына йорт салсын. 4Сөргенче яһүдиләр яшәгән һәммә урында җирле халык аларга алтын, көмеш, бүтән төрле мөлкәт вә терлек, шулай ук Иерусалимдәге Аллаһы йорты өчен ихтыяри иганә биреп ярдәмләшсен.

5Яһүдә вә Беньямин ыругларының нәсел башлыклары, руханилар, левиләр вә Аллаһы тарафыннан рухлары уятылган һәркем Раббы йортын төзер өчен Иерусалимгә барырга әзерләнде. 6Аларның барлык күршеләре, Аллаһы йорты өчен дип бирелгән һәртөрле ихтыяри иганәдән тыш, көмеш савыт-саба, алтын, бүтән төрле мөлкәт, терлек вә кыйммәтле әйберләр белән ярдәм күрсәтте. 7Заманында Нәбухаднессар, Иерусалимнән алып китеп, үз илаһы йортына куйган Раббы йорты савытларын Фарсы патшасы Кир үз кулы белән+
8хәзинә сакчысы Митредатка тапшырды; Митредат исә, аларның исәбен алып, Яһүдәнең ыругбашы Шешбасарга бирде+. 9Анда менә нәрсәләр бар иде: утыз данә – алтын, мең данә – көмеш һәм егерме тугыз данә бүтән төрле тәлинкә; 10утыз данә – алтын, дүрт йөз ун данә көмеш касә, мең данә башка төр савыт-саба.

11Алтын вә көмеш савытларның саны җәмгысы биш мең дүрт йөз данә иде. Кайчандыр Бабилгә сөрелгән яһүдиләр Иерусалимгә әйләнеп кайткан чакта, әлеге савытларның һәммәсен Шешбасар үзе белән алды.

2

Сөргеннән кайткан кешеләрнең исемлеге

21-2•Заманында Бабил патшасы Нәбухаднессар әсир кылып өлкәбездән Бабилгә алып киткән кешеләр Зеруббабел, Ешуа, Нәхәмия, Сераяһ, Ригълая, Мәрдәкәй, Билшан, Миспар, Бигвәй, Рәхум вә Багъна җитәкчелегендә Иерусалимгә вә Яһүдәгә әйләнеп кайттылар – һәркем үз шәһәренә кайтып урнашты.

Әлеге исраилиләрнең исемлеге түбәндәгечә:++
3Паргош нәселеннән – ике мең йөз җитмеш ике кеше;+
4Шефатия нәселеннән – өч йөз җитмеш ике кеше; 5Арах нәселеннән – җиде йөз җитмеш биш кеше; 6Ешуа һәм Йоав нәселеннән Пахат-Мәаб угыллары – ике мең сигез йөз унике кеше; 7Элам нәселеннән – мең ике йөз илле дүрт кеше; 8Затту нәселеннән – тугыз йөз кырык биш кеше; 9Зәккәй нәселеннән – җиде йөз алтмыш кеше; 10Бани нәселеннән – алты йөз кырык ике кеше; 11Бебай нәселеннән – алты йөз егерме өч кеше; 12Әзгәд нәселеннән – мең ике йөз егерме ике кеше; 13Адоникам нәселеннән – алты йөз алтмыш алты кеше; 14Бигвәй нәселеннән – ике мең илле алты кеше; 15Әдин нәселеннән – дүрт йөз илле дүрт кеше; 16Хизәкыйя нәселеннән Әтир угыллары – туксан сигез кеше; 17Бесай нәселеннән – өч йөз егерме өч кеше; 18Йора нәселеннән – йөз унике кеше; 19Хашум нәселеннән – ике йөз егерме өч кеше; 20Гиббар нәселеннән – туксан биш кеше; 21чыгышы белән Бәйт-Лехемнән булганнар – йөз егерме өч кеше; 22чыгышы белән Нетофадан булганнар – илле алты кеше; 23чыгышы белән Анатоттан булганнар – йөз егерме сигез кеше; 24чыгышы белән Азмаветтан булганнар – кырык ике кеше; 25чыгышы белән Кыръят-Ягарим, Кепира вә Беһероттан булганнар – җиде йөз кырык өч кеше; 26чыгышы белән Рамаһ вә Гебадан булганнар – алты йөз егерме бер кеше; 27чыгышы белән Микмәстән булганнар – йөз егерме ике кеше; 28чыгышы белән Бәйт-Эл вә Гайдан булганнар – ике йөз егерме өч кеше; 29чыгышы белән Нәбудан булганнар – илле ике кеше; 30чыгышы белән Мәгбиштән булганнар – йөз илле алты кеше; 31чыгышы белән Икенче Эламнан булганнар – мең ике йөз илле дүрт кеше; 32чыгышы белән Харимнән булганнар – өч йөз егерме кеше; 33чыгышы белән Лод, Хадид һәм Һонодан булганнар – җиде йөз егерме биш кеше; 34чыгышы белән Әрихәдән булганнар – өч йөз кырык биш кеше;+
35чыгышы белән Сенаһадан булганнар – өч мең алты йөз утыз кеше+.

36Руханилар: Ешуа нәселеннән Едагыйя угыллары – тугыз йөз җитмеш өч кеше;+
37Иммер нәселеннән – мең илле ике кеше;+
38Пашхур нәселеннән – мең ике йөз кырык җиде кеше;+
39Харим нәселеннән – мең унҗиде кеше+.

40Левиләр: Ешуа һәм Кадмиел нәселеннән (Һодавия токымыннан) – җитмеш дүрт кеше+.

41Җырчылар: Асаф нәселеннән – йөз егерме сигез кеше+.

42Капка сакчылары: Шаллум, Әтир, Талмун, Гаккуб, Хатита вә Шобай нәселеннән – барысы йөз утыз тугыз кеше+.

43Аллаһы йорты хезмәтчеләреннән: Сиха нәселе, Хасупа нәселе, Таббагот нәселе,+
44Кыйрос нәселе, Сыйгаһа нәселе, Падон нәселе, 45Лебана нәселе, Хәгәбә нәселе, Гаккуб нәселе, 46Хәгәб нәселе, Шалмай нәселе, Ханан нәселе, 47Гиддел нәселе, Гәхәр нәселе, Реһая нәселе, 48Рәсин нәселе, Ныкода нәселе, Гәззәм нәселе, 49Узза нәселе, Пасеах нәселе, Бесай нәселе, 50Асна нәселе, Мыгуним нәселе, Нәпусим нәселе, 51Баквук нәселе, Хакупа нәселе, Хархур нәселе, 52Баслут нәселе, Мехида нәселе, Харша нәселе, 53Баркыс нәселе, Сисера нәселе, Темах нәселе, 54Нәсиах нәселе, Хатипа нәселе.

55Сөләйман колларының угыллары: Сотай нәселе, Соперет нәселе, Перуда нәселе,+
56Ягъла нәселе, Даркон нәселе, Гиддел нәселе, 57Шефатия нәселе, Хаттил нәселе, Пөкерет-Һассебаим нәселе, Ами нәселе.

58Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә Сөләйман колларының угыллары – барысы өч йөз туксан ике кеше.

59-60Тел-Мелах, Тел-Харша, Керуб, Аддун, Иммер шәһәрләреннән килүчеләр: Делая нәселе, Тобия нәселе, Ныкода нәселе – алты йөз илле ике кеше. Алар ата-бабаларының Исраил тумасы булуын исбатлый алмады.

61Руханилар нәселеннән: Хобая, Һаккос вә Барзиллай (ул, гилыгадлы Барзиллай кызларыннан хатын алып, алар исемен йөртә башлый) угыллары+. 62Үзләренең шәҗәрә кәгазьләрен таба алмаганга, алар руханилыктан чыгарылдылар. 63Өлкә башлыгы аларга: «Урим һәм туммим белән эш итүче рухани килеп хәл итмичә, сез руханиларга тәгаенләнгән корбанлык малның итен ашый алмыйсыз», – диде+.

64Җәмгыятьтә барлыгы кырык ике мең өч йөз алтмыш кеше исәпләнә иде. 65Алардан тыш, ир вә хатын-кызлардан җиде мең өч йөз утыз җиде кол, ике йөз җырчы ир вә хатын-кыз, 66шулай ук җиде йөз утыз алты ат, ике йөз кырык биш качыр, 67дүрт йөз утыз биш дөя, алты мең җиде йөз егерме ишәк бар иде.

68Иерусалимдәге Раббы йортына килгәч, кайбер ыруг башлыклары, аның элекке нигезен торгызу өчен, ихтыяри иганә бирделәр. 69Алар, нинди мөлкәткә ия булуларына карап, бу эшне башкару өчен, хәзинәгә алтмыш бер мең дарик[*] алтын, биш мең мина[*] көмеш вә йөз руханины киендерерлек кием бирделәр.

70Шулай итеп, руханилар, левиләр, капка сакчылары, Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә барлык исраилиләр үз шәһәрләрендә яши башлады.

3

Мәзбәхтә корбан китерүне яңартулары

3^1Исраилиләр үз шәһәрләрендә төпләнгәннән соң, җиденче ай башында, бөтенесе бер булып, Иерусалимгә җыелды+. 2Шунда Йосадак углы Ешуа, аның хезмәттәш руханилары, Шеһалтиел углы Зеруббабел, аның хезмәттәшләре, Аллаһы кешесе Муса канунында язылганча, корбан яндыру өчен мәзбәх корырга тотындылар+. 3Шул җирдә яшәүче халыклардан курыксалар да, мәзбәхне әүвәлге урынында кордылар һәм иртәле-кичле аның өстендә, Раббыга багышлап, корбаннар яндыра башладылар+. 4Канунда язылганча, Чатырлар бәйрәме үткәрделәр – көн дә тиешле сандагы корбаннарны яндырдылар+. 5Аннары Яңа Ай бәйрәмендә вә Раббыга багышланган барлык бәйрәмнәрдә корбаннар яндырылды, теләгән һәркем Раббыга ихтыяри иганә бирде+. 6Җиденче айның беренче көненнән Раббыга тулаем яндыру корбаннары китерә башладылар. Бу вакытта Раббы йортының нигезе салынмаган иде әле.

7Фарсы патшасы Кир рөхсәте буенча, таш кисүчеләргә вә балта осталарына көмеш белән түли башладылар, Сидун һәм Сур кешеләренә, диңгез буйлап Ливаннан Яфуга эрбет агачы алып кайтсыннар өчен, ризык, эчемлек вә зәйтүн мае бирә башладылар+. 8Аллаһының Иерусалимдәге йортына килгәннең икенче елында, икенче айда Шеһалтиел углы Зеруббабел, Йосадак углы Ешуа һәм аларның барча хезмәттәшләре, руханилар, левиләр һәм әсирлектән Иерусалимдәге Аллаһы йортына әйләнеп кайтучылар эшкә тотынды. Яше егермедән узган левиләр төзү эшләренә күзәтчелек итәргә тиеш булды+. 9Левиләрдән Ешуа, аның угыллары һәм кардәшләре, Кадмиел һәм аның угыллары (Яһүдәнең нәсел варислары), шулай ук Хенададның угыл-оныклары һәм кардәшләре бергәләп Раббы йортын салучыларны күзәтеп тордылар+.

10Төзүчеләр Раббы йортының нигезен салгач, Исраил патшасы Давыт калдырган күрсәтмә буенча, руханиларны, үз киемнәренә киендереп, быргылар кычкыртырга, ә Асаф нәселендәге левиләрне, тәлинкәләр уйнатып, Раббыны данларга куйдылар+. 11Алар чиратлашып Раббыны мактадылар, Аңа рәхмәтләр яудырдылар:

«Ул – игелекле,

Исраилгә мәрхәмәте мәңгелектер!» –

дип җырладылар. Ә барча халык, Раббы йортының нигезе салынганга, кычкырып-кычкырып Раббыны данлады+. 12Аллаһының элеккеге йортын күргән өлкән яшьтәге руханилар, левиләр вә ыруг башлыклары, яңа йортның нигезен күреп кычкырып елады, халыкның күбесе исә сөенеп гөрләште+. 13Елаган, шатланышкан авазларны бер-берсеннән аерырлык түгел иде, һәм бу авазлар бик еракларга ишетелеп торды.

4

Аллаһы йортын төзүгә каршы торучылар

4^1Яһүдә белән Беньямин ыругының дошманнары, сөргеннән кайткан халыкның Раббыга, Исраил Алласына, йорт салуын ишетеп, 2Зеруббабел һәм ыруг башлыклары янына килделәр дә:

– Әйдәгез, без дә сезнең белән бергә йорт төзик, чөнки без дә сезнең Аллагызга табынабыз һәм Ашшур патшасы Эсар-Хаддон безне монда күчергәннән бирле Аңа корбаннар китерәбез, – диделәр+.

3Ләкин Зеруббабел вә Ешуа, Исраилдәге нәсел башлыкларының бүтәннәре дә аларга болай дип җавап бирде:

– Аллабызга йортны сез безнең белән бергә салмаячаксыз! Фарсы патшасы Кир боерганча, Исраилнең Раббы Алласына йортны үзебез генә корачакбыз+.

4Шуннан соң җирле халык, яһүдиләрне йорт салу ниятеннән кайтармакчы булып, аларны куркытырга, төзелеш эшләрен туктатырга тырышты,+
5аларга каршы көрәшер өчен, киңәшчеләр яллады. Шушы хәл Фарсы патшасы Кир дөнья куеп, тәхеткә Дәрәвеш патша утырганчы дәвам итте+.

Иерусалим диварларын төзүгә каршы торучылар

6Ахашверош патшалык итә башлаган чорда, дошманнар, Яһүдә вә Иерусалим халкын гаепләп, шикаять яздылар+.

7Соңрак, Фарсы илендә Артахшаста патша хакимлек иткән көннәрдә дә, Бишлам, Митредат, Табеил һәм аларның иярченнәре Фарсы патшасы Артахшастага бер хат яздылар. Әлеге хат, арамей телендә язылып, тәрҗемә ителгән иде+.

8Өлкә идарәчесе Рәхум белән кәтип Шимшай Иерусалимгә каршы Артахшаста патшага бер хат язып җибәрделәр. Хатта болай диелгән иде:

9Өлкә идарәчесе Рәхум, кәтип Шимшай һәм аларның хезмәттәшләре – хөкемчеләр, башлыклар, түрәләр; шулай ук фарсылар, әреклеләр, бабиллеләр, Шушаннан килгән Элам халкы, 10бөек вә шөһрәтле Оснаппар тарафыннан Самарея шәһәрләренә һәм Елга аръягындагы[*] башка шәһәрләргә куылган халыклар хат яза.

11Артахшаста патшага җиткерелгән хатның күчермәсе:

Патша Артахшастага Елга аръягында яшәүче колларыннан.

12Патшага мәгълүм булсын ки, Синең илеңнән безнең тарафка, Иерусалимгә килеп урнашкан яһүдиләр шул фетнәчел, юньсез шәһәрне яңадан кора башладылар, инде нигезләрен ныгытып, диварларын төзеп яталар. 13И патшабыз, хәбәрдар бул: бу шәһәрне яңадан салып, диварларын торгызсалар, яһүдиләр ясак та, салым да, юл салымы да түләмәячәкләр, шул рәвешле патша казнасына зыян киләчәк+. 14Патшага бурычлы булганга[*], аңа зыян килүен теләмибез, шуңа күрә хәбәребезне юллыйбыз: 15ата-бабаларыңның елъязма китапларын карап чыксыннар. Шул китаплардан укып, син әлеге шәһәрнең фетнәчел һәм патшалар белән өлкә түрәләренә бәла китерә торган шәһәр булуын күрерсең. Анда элек-электән гаугалар чыгып торганын, аның шул сәбәпле җимерелгәнен күрерсең. 16И патшабыз, сиңа белдерәбез: бу шәһәр төзелеп бетсә, диварлары күтәрелсә, Елга аръягында хакимлек итә алмаячаксың.

17Патша мондый җавап бирде:

Өлкә идарәчесе Рәхум һәм кәтип Шимшайга, аларның Самареядә вә Елга аръягындагы шәһәрләрдә яшәүче хезмәттәшләренә сәламнәр!

18Менә, сез җибәргән хат, тәрҗемә ителеп, миңа укылды. 19Мин әмер биреп тикшерүләр үткәргәннән соң, шул ачыкланды: бу шәһәр, чынлап та, элек-электән патшаларга каршы чыккан, анда төрле фетнәләр, чуалышлар булып торган икән. 20Иерусалимдә бөтен Елга аръягын биләп торучы кодрәтле патшалар булган, аларга ясак, салым, юл салымы түләп торганнар икән+. 21Шулай итеп, әмер бирегез: кешеләр эшне туктатсын. Миннән әмер булмый торып, шәһәр корылмасын. 22Карагыз аны, минем боерык җиренә җиткереп үтәлсен! Патшаларга зыян китерерлек нәрсәне арттыруга нигә юл куярга?!

23Артахшаста патшадан килгән шушы хатны Рәхумга һәм кәтип Шимшайга, аларның хезмәттәшләренә укыганнан соң, алар, кичекмәстән яһүдиләр янына Иерусалимгә барып, аларны эшләреннән туктарга мәҗбүр иттеләр.

Аллаһы йортын яңадан төзү

24Шулай итеп, Иерусалимдә Аллаһы йортындагы эшләр туктатылып, Фарсы патшасы Дәрәвеш хакимлегенең икенче елына кадәр һичнинди эш башкарылмады+.

5

5^1Ул вакытларда Хәггәй пәйгамбәр һәм Идду углы Зәкәрия пәйгамбәр Яһүдә вә Иерусалимдә яшәүче яһүдиләргә Исраил Алласы сүзләрен җиткерә тордылар;+
2һәм Шеһалтиел углы Зеруббабел белән Йосадак углы Ешуа Аллаһының Иерусалимдәге йортын яңадан төзергә тотындылар. Аллаһының пәйгамбәрләре аларга ярдәм иттеләр+. 3Шунда алар янына Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай белән Шетар-Бознай һәм аларның хезмәттәшләре килделәр дә:

– Бу йортны төзергә һәм аның диварларын күтәрергә кем рөхсәт итте сезгә? – дип,+
4төзүчеләрнең исемнәрен сорадылар. 5Әмма Яһүдә өлкәннәрен Аллаһы Үзе күзәтеп тора иде, шуңа күрә бу турыдагы хәбәр Дәрәвеш патшага барып ирешкәнче, һәм аңардан әмер килеп җиткәнче, яһүдиләрне эштән туктатучы булмады+.

6Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай белән Шетар-Бознай һәм аларның дуслары – Елга аръягының өлкә түрәләре – Дәрәвеш патшага җибәргән хатта, 7аңа юллаган хәбәрдә болай дип язылган иде:

Дәрәвеш патшага тынычлык-иминлек телибез!

8Патшага мәгълүм булсын ки, без Яһүдә өлкәсенә, бөек Аллаһы йорты янына барган идек. Ул йорт зур ташлардан салына, диварларына агач борыслар куеп калдырыла. Эшләр зур җитезлек белән һәм уңышлы бара. 9Без аларның башлыкларыннан: «Бу йортны салырга, диварларын корырга сезгә кем рөхсәт бирде?» – дип сорадык. 10Моңардан тыш, әле без, сиңа хәбәр итәр өчен, аларның исемнәрен белештек.

11Алар безгә болай дип җавап кайтардылар: «Без, Күк вә Җир Алласының коллары, моннан күп еллар элек салынган йортны торгызабыз – аны Исраилнең бөек патшасы төзегән булган+. 12Әмма безнең ата-бабаларыбыз Күк Алласының ачуын чыгарган өчен, Ул аларны Бабил патшасы – килдани Нәбухаднессар кулына тапшырган. Нәбухаднессар йортны җимергән, халыкны исә Бабилгә сөргән+. 13Ә Бабил патшасы Кир тәхеткә утыруының беренче елында Аллаһы йортын яңадан төзергә рөхсәт бирде+
14һәм, Иерусалимдәге Аллаһы йортыннан Нәбухаднессар алып киткән алтын-көмеш савытларны Бабил илаһлары йортыннан чыгарып, өлкә башлыгы итеп үзе билгеләгән Шешбасарга тапшырды+
15һәм әйтте: „Бу савытларны ал да Иерусалимдәге Йортка илтеп тапшыр. Аллаһы йорты әүвәлге урынында салынсын“+. 16Шешбасар, килеп, Иерусалимдәге Аллаһы йортының нигезен салды, шуннан бирле бу йорт төзелә бирә, әмма әлегә төзелеш бетмәде»+.

17Димәк ки, әгәр дә патшага кирәк булса, патшаның китаплар саклана торган йортында, Бабилдә эзләп карасыннар: Кир патша Аллаһы йортын Иерусалимдә салырга рөхсәт бирде микән? Син, патша, бу эшкә карата нинди карар кабул итүеңне безгә җиткерсәң иде+.

6

6^1Шуннан соң, Дәрәвеш патша әмерен үтәп, Бабил хәзинә саклагычындагы кулъязмалар арасыннан эзләп карадылар. 2Эзли торгач, Мадай өлкәсендә урнашкан Экбатадагы сарайда бер төргәк табылды. Анда болай дип язылган иде:

Тарих өчен+. 3Патшалык итүенең беренче елында Кир патша Иерусалимдәге Аллаһы йорты хакында боерык бирде: «Корбан яндырган урында Йорт төзелсен, нигезләре ныклы итеп корылсын; биеклеге – алтмыш, киңлеге алтмыш терсәк[*] булсын, 4диварларның зур ташлардан салынган һәр өч рәте саен бер рәте агачтан булсын. Чыгымнар патша казнасыннан бирелсен+. 5Иерусалимдәге Аллаһы йортыннан Нәбухаднессар Бабилгә илткән алтын-көмеш савыт-саба кире үз урынына кайтарылсын – Аллаһы йортына куелсын»+.

6Дәрәвеш болай дип язды:

Сез, Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай һәм Шетар-Бознай, үзегезнең дус-иш түрәләрегез белән аннан китегез+. 7Аллаһы йортындагы эшләрне туктатмагыз: Яһүдә өлкәсе башлыгы вә Яһүдәнең өлкәннәре Аллаһы йортын әүвәлге урынында салсыннар. 8Миннән боерык шундый сезгә: Яһүдә өлкәннәренә Аллаһы йортын салуда ярдәм итегез. Төзү эшләре туктап калмасын өчен, патша казнасыннан – Елга аръягында җыелган ясактан – өлеш чыгарыгыз+. 9Күк Алласына корбан китерү өчен кирәкле күләмдә бозау, сарык, бәрән, шулай ук бодай, тоз, шәраб вә зәйтүн мае бирегез. Бу әйберләр Иерусалим руханилары сораган кадәр көн саен тоткарлыксыз бирелсен. 10Алар Күк Алласына хуш килердәй корбаннар китерсеннәр һәм патша белән угылларының иминлеге өчен дога кылсыннар+. 11Мин тагын шуны боерам: бу әмерне бозган кешенең йортыннан бер бүрәнәне тартып алсыннар да аны шул бүрәнәгә кадаклап куйсыннар, йортын җимерсеннәр+. 12Минем боерыгымны үтәмәгән, Иерусалимдәге әлеге Йортка зыян салган патшаны яки халыкны исемен Иерусалим белән бәйләгән Аллаһы юк итсен!

Мин, Дәрәвеш, биргән ошбу боерык төп-төгәл итеп җиренә җиткерелергә тиеш!

13Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай, Шетар-Бознай һәм аларның хезмәттәшләре нәкъ Дәрәвеш патша боерганча эшләделәр+. 14Хәггәй пәйгамбәр һәм Идду углы Зәкәриянең пәйгамбәрлек сүзләре буенча, Яһүдә өлкәннәре, Аллаһы йортын уңышлы гына төзеп килеп, Исраил Алласының кушуы һәм Фарсы патшалары Кир, Дәрәвеш вә Артахшаста ихтыяры буенча, аны салып та бетерделәр+. 15Йортны Дәрәвеш патша хакимлегенең алтынчы елында, Адар аеның өченче көнендә төзеп бетерделәр;+
16исраилиләр – руханилар, левиләр вә сөргеннән кайткан бүтән кешеләр – бу йортны сөенешеп Аллаһыга багышлады:+
17алар йөз үгез, ике йөз сарык, дүрт йөз бәрән һәм, Исраилнең гөнаһларын йолыр өчен, Исраил ыруглары санынча унике кәҗә корбан иттеләр. 18Аннары, Муса китабында язылганча, руханиларны һәм левиләрне дәрәҗәләренә карап төркемнәргә бүлделәр дә Иерусалимдәге Аллаһы йортында хезмәтләрен башкарырга куйдылар+.

Котылу бәйрәме

19Сөргеннән кайткан кешеләр беренче айның ундүртенче көнендә Котылу бәйрәме үткәрделәр+. 20Рухани вә левиләрнең һәммәсе чистарынды. Левиләр үзләре өчен, сөргеннән кайткан кешеләр һәм руханилар өчен Котылу бәйрәме хөрмәтенә бәрәннәр чалдылар+. 21Сөргеннән кайткан Исраил угыллары һәм Исраилнең Раббы Алласына табыну өчен җирле халыкларның әшәкелегеннән арынган бар кеше бергәләп корбан ашыннан авыз итте+. 22Җиде көн буена алар сөенешеп Төче күмәч бәйрәмен үткәрделәр, чөнки Раббы сөенеч китерде – Ашшур патшасын аларга йөзе белән борылырга мәҗбүр итте, һәм патша Исраил Алласының йортын салуда булышлык күрсәтте+.

7

Артахшастаның әмере һәм Эзрага йөкләнгән бурыч

71-6Байтак еллар узганнан соң, Фарсы патшасы Артахшаста патшалык иткән чорда, Бабилдән Эзра исемле кеше кайта. Аның нәсел шәҗәрәсе мондыйдыр: Эзра – Сераяһ углы, Сераяһ – Азария, Азария – Хилкыйя, Хилкыйя – Шаллум, Шаллум – Садыйк, Садыйк – Әхитүб, Әхитүб – Амария, Амария – Азария, Азария – Мәрают, Мәрают – Зерахия, Зерахия – Уззи, Уззи – Вуккый, Вуккый – Абишуа, Абишуа – Пинхәс, Пинхәс – Элгазар, Элгазар – баш рухани Һарун углы иде. Эзра – Исраил халкының Раббы Алласы Мусага биргән Канунны яхшы белүче кәтип иде. Раббы Алласы аның юлдашы булганга, Эзраның һәр теләген патша үти иде++++. 7Артахшаста хакимлегенең җиденче елында Эзра белән бергә кайбер Исраил угыллары, руханилар, левиләр, җырчылар, капка сакчылары, Аллаһы йорты хезмәтчеләре Иерусалимгә кайтырга чыктылар. 8Артахшаста патша хакимлегенең җиденче елында, бишенче айда Эзра Иерусалимгә килеп җитте.

9Бабилдән Эзра беренче айның беренче көнендә юлга чыккан иде. Иерусалимгә ул Алласының фатихасы белән бишенче айның беренче көнендә килеп җитте. 10Эзра үзенең күңелен Раббы канунын үзләштерүгә һәм үтәүгә, шул кагыйдә-карарларны Исраил халкына өйрәтүгә салды+.

11Исраил халкына Раббы биргән боерыкларны вә канун-кагыйдәләрне өйрәтүче рухани, кәтип Эзрага Артахшаста патша тапшырган хатның эчтәлеге менә мондый:

12Патшалар патшасы Артахшастадан Күкләр Алласы канунын өйрәтүче рухани Эзрага сәламнәр булсын!+

13Боерам ки, патшалыгымда яшәгән Исраил халкыннан, руханилардан вә левиләрдән Иерусалимгә барырга теләгән һәркем синең белән барсын+. 14Патша һәм аның җиде киңәшчесе исеменнән син үз Аллаң кануннарының Яһүдә вә Иерусалимдә ничек үтәлүен ачыкларга+
15һәм дә торагы Иерусалимдә булган Исраил Алласына патша белән аның киңәшчеләре корбан итеп биргән алтын-көмешне илтергә барасың+. 16Син бөтен Бабил өлкәсеннән җыйган алтын-көмешне, шулай ук исраилиләр белән руханилар Иерусалимдәге үзләренең Алласы йортына корбан итеп биргәнне дә илтерсең. 17Шул акчага беренче чиратта үгезләр, сарык тәкәләре вә бәрәннәре, икмәк вә эчемлек сатып алып, Иерусалимдәге Аллагыз йортының мәзбәхендә корбан итеп китерерсең+. 18Калган алтын-көмешне, Аллагыз ихтыяры буенча, үзең вә кардәшләрең кирәк дип тапканча тотарсыз. 19Аллагыз йортында хезмәт башкарыр өчен сиңа бирелгән савытларның һәммәсен Иерусалим Алласына илтеп куярсың. 20Раббы йорты өчен кирәк булган башка нәрсәләрне патша хәзинәсеннән алырсың.

21Мин, Артахшаста патша, болай дип боерам: Күкләр Алласы канунын өйрәтүче рухани Эзра ни сораса, Елга аръягының барлык хәзинә сакчылары аңа һәммәсен бирергә тиеш. 22Йөз талантка[*] кадәр көмеш, йөз корга[*] кадәр бодай, йөз батка[*] кадәр шәраб, йөз батка кадәр зәйтүн мае һәм чикләнмәгән күләмдә тоз бирелсен. 23Күкләр Алласы Үз йорты өчен нәрсә боерса, һәммәсе дә җиренә җиткереп үтәлергә тиеш – патша мәмләкәтенә һәм аның угылларына Аллаһының ачуы чыкмасын. 24Шуны да белеп торыгыз: Аллаһы йортындагы руханилардан, левиләрдән, җырчылардан, капка сакчыларыннан, хезмәтчеләрдән бернинди ясак, салым, юл салымы алынмасын+.

25Ә син, Эзра, Аллаң сиңа биргән акыл буенча, Елга аръягындагы өлкәдә яшәүче, Аллаң канунын белүче һәммә кешенең дәгъвасын тикшерсен өчен җитәкчеләр вә хөкемчеләр билгелә; ә Аллаң канунын белмәүчеләргә канунны өйрәтегез+. 26Синең Аллаңның һәм патшаның канунын үтәмәгән һәркемгә, әлбәттә, җәза бирелсен: ул адәм үлемгә хөкем ителсен яки илдән сөрелсен, йә булмаса мал-мөлкәтеннән мәхрүм ителсен яки төрмәгә ябылсын.

Эзраның Бабилдән Пелешетка сәяхәте

27Патша күңеленә Иерусалимдәге Раббы йортына хөрмәт күрсәтү теләге салган Раббыга, ата-бабаларыбызның Алласына мактау-шөкерләр яусын! 28Патшаны, аның киңәшчеләрен вә абруйлы түрәләрен Ул миңа мәрхәмәтле итте. Раббы Алламның ярдәмен тоеп, Исраил башлыкларын мин, алар да минем белән кайтсыннар дип, бергә җыярга тәвәккәлләдем.

8

8^1Артахшаста патшалык иткән чорда минем белән бергә Бабилдән киткән нәсел башлыклары һәм аларның токымы түбәндәгеләр: 2Пинхәс нәселеннән – Гершом; Итамар нәселеннән – Даниил; Давыт нәселеннән – Шекания углы Хаттуш;+
3Паргош нәселеннән – Зәкәрия һәм аның белән бергә шәҗәрә исемлеге буенча йөз илле ир-ат;+
4Пахат-Мәаб нәселеннән – Зерахия углы Эльеһогынай һәм аның белән бергә ике йөз ир-ат;+
5Затту нәселеннән – Яхәзиел углы Шекания һәм аның белән бергә өч йөз ир-ат; 6Әдин нәселеннән – Йонатан углы Эбед һәм аның белән бергә илле ир-ат; 7Элам нәселеннән – Аталия углы Ишагыйя һәм аның белән бергә җитмеш ир-ат; 8Шефатия нәселеннән – Микәил углы Зәбәдия һәм аның белән бергә сиксән ир-ат; 9Йоав нәселеннән – Ехиел углы Убадия һәм аның белән бергә ике йөз унсигез ир-ат; 10Бани нәселеннән – Йосыпия углы Шеломит һәм аның белән бергә йөз алтмыш ир-ат;+
11Бебай нәселеннән – Бебай углы Зәкәрия һәм аның белән бергә егерме сигез ир-ат;+
12Әзгәд нәселеннән – Һаккатан углы Йоханан һәм аның белән бергә йөз ун ир-ат; 13Адоникам нәселеннән (соңрак кайтканнары) – Элифелет, Егыил, Шәмәгыйя һәм алар белән бергә алтмыш ир-ат; 14Бигвәй нәселеннән – Утай, Забуд һәм алар белән бергә җитмеш ир-ат.

15Мин аларны Аһавага коючы елга буена җыйдым, без анда өч көн тордык, халыкны вә руханиларны карап чыктым, ләкин анда Леви ыругыннан беркемне дә тапмадым. 16Шуннан соң мин, башлыклардан Элигызырны, Ариилне, Шәмәгыйяне, Элнатанны, Ярибне, Элнатанны, Натанны, Зәкәрияне, Мешулламны, остазлардан Йоярибне вә Элнатанны чакыртып, кеше юлладым+. 17Әлеге йомышчыларны мин Кәсипә төбәгенең башлыгы Идду янына җибәрдем һәм, Аллабыз йортына хезмәтчеләр алып килегез, дип Иддуга һәм аның кардәшләренә – Кәсипә төбәгендә яшәүче Аллаһы йорты хезмәтчеләренә әйтергә куштым. 18Аллабыз ярдәме белән алар Исраил углы Леви ыругыннан Махлинең нәсел варисы – акыллы вә зирәк ир Шәрәбия белән бергә аның угылларыннан һәм ир туганнарыннан унсигез кешене,+
19шулай ук Хәшәбияне, аның белән бергә Мерари нәселеннән Ишагыйяне һәм аның ир туганнарыннан вә угылларыннан егерме кешене,+
20кайчандыр Давыт патша һәм аның түрәләре левиләргә ярдәм күрсәтергә билгеләгән хезмәтчеләрдән тагын ике йөз егерме кешене алып килделәр. Алар һәммәсе, исемнәре күрсәтелеп, аерым-аерым теркәлде+.

21Шунда мин: «Безнең үзебезне, балаларыбызны, мал-мөлкәтебезне сәфәрдә сакла», – дип сорар өчен, Аллабыз алдында буйсынуыбызны күрсәтеп, Аһава елгасы буенда ураза игълан иттем+. 22Юлда безне дошманнан саклар өчен патшадан җәяүле вә атлы гаскәриләр сорарга оялдым, чөнки патшага: «Аллабыз Үзенә сыенган һәркемгә игелекле, ә Аны оныткан һәркемгә ачулыдыр!» – дип әйткән идек. 23Шулай итеп, без ураза тоттык, Аллабызга ялвардык, һәм Ул ялваруларыбызны ишетте.

24Шуннан соң мин баш руханиларга җитәкчелек иткән унике кешене – Шәрәбияне, Хәшәбияне һәм тагын ун кешене аерып алдым да+
25патша, аның киңәшчеләре, түрәләр һәм Бабилдә яшәүче исраилиләр Аллабыз йортына корбан итеп биргән алтын-көмеш вә савыт-сабаны аларга үлчәп бирдем+. 26Кулларына үлчәп тапшырганым шулдыр: көмеш – алты йөз илле талант, көмеш савыт-саба – йөз талант, алтын – йөз талант; 27алтын җамаяклар – егерме данә, аларның бәһасе мең дарикка тәңгәл; һәм алтын бәһасендә йөргән, ялтырап торган иң яхшы бакырдан ике савыт.

28Мин аларга әйттем:

– Сез, шушы савытлар кебек, Раббыга багышлангансыз. Алтын белән көмеш – ата-бабаларыгызның Раббы Алласына ихтыяри иганәдер. 29Баш руханилар, левиләр һәм Исраилнең нәсел башлыклары күз алдында үлчәп, Исраилдәге Раббы йортының хәзинәсенә тапшырганчы, бу әйберләрне кадерләп саклагыз, – дидем.

30Шуннан соң руханилар вә левиләр үлчәнгән көмешне, алтынны вә савыт-сабаны Иерусалимдәге Аллаһы йортына илтү өчен кабул итеп алдылар.

31Иерусалимгә без Аһава елгасы буеннан беренче айның уникенче көнендә кузгалып киттек. Аллабызның кулы безне дошманнардан вә юлбасарлардан саклады. 32Шулай итеп, Иерусалимгә килеп җиттек. Өч көннән соң+
33Аллабыз йортына килдек һәм алтын-көмешне, савыт-сабаны, үлчәп, руханилар Урия углы Меремот белән Пинхәс углы Элгазарга һәм левиләрдән Ешуа углы Йозабад белән Биннуй углы Нугадия кулына тапшырдык+. 34Һәммә нәрсә саналды, үлчәнде, һәм гомуми авырлыгы теркәп куелды.

35Сөргеннән кайтканнар Исраил Алласына тулаем яндыру корбаны китерделәр: бөтен Исраил халкы өчен – унике үгез бозау, туксан алты сарык, җитмеш җиде бәрән; гөнаһ йолу өчен – унике кәҗә тәкәсе. Болар һәммәсе Раббыга корбан итеп яндырылды+.

36Сөргеннән кайткан кешеләр Елга аръягының өлкә башлыкларына вә түрәләренә патша боерыгын да җиткерделәр, һәм тегеләр Исраил халкына вә Аллаһы йортына ярдәм күрсәттеләр+.

9

Чит халыклар белән никахлашуга каршы чаралар

9^1Шушы вакыйгалардан соң минем янга башлыклар килеп, болай дип әйттеләр:

– Исраил халкы, руханилар, левиләр чит халыклардан аерылмадылар – кәнгани, хитти, фәризи, явүси, аммони, мәаби, мисырлы вә амориләрнең җирәнгеч эшләрен кабатладылар; 2аларның кызларын үзләренә һәм угылларына хатынлыкка алдылар, шушылай итеп, изге орлык чит халыкларныкы белән кушылды. Җитмәсә, түрә вә башлыклар Канунны беренче булып үзләре бозды+.

3Бу сүзләрне ишеткәч, япанчамны һәм күлмәгемне ертып, чәч-сакалымны йолкып, кайгы-хәсрәткә баттым. 4Сөргеннән кайткан хыянәтчел кешеләрдән бизгән һәм Исраил Алласының сүзләрен ихтирам иткән һәркем минем тирәгә җыелды. Кичке корбан вакыты җиткәнче, мин шулай хәсрәт эчендә утырдым+. 5Ә кичке корбан вакытында мин ертык киемнәрдән, тирән кайгыда утырган җиремнән тордым да, кулларымны Раббы Аллама сузып, тезләремә төштем+. 6Мин әйттем:

– Йа Аллам, йөземне Сиңа күтәреп карарга оялам һәм куркам. Йа Аллам, гөнаһларыбыз баштан ашты, гаебебез күкләргә җитте+. 7Аталарыбыз яшәгән көннәрдә дә, хәзер дә халыкның гаебе ифрат зурдыр. Үзебез, патшаларыбыз вә руханиларыбыз кылган гөнаһлар өчен чит ил патшалары кулына калдык – кылыч астына эләктек, әсирлеккә, талануга, хурлыкка дучар ителдек; хәзер дә шуннан котыла алмыйбыз+. 8Раббы Аллабыз, кыска гына вакытка безгә үзенең шәфкатен күрсәтеп, кайберләребезне исән калдырды, Үзенең изге җирендә төпләнергә мөмкинлек бирде; күзләребезгә яктылык биреп, әсирлектә хәлебезне җиңеләйтте+. 9Без коллар идек, әмма Аллабыз безне коллыкта да ташламады; Фарсы патшалары күңелендә Ул безгә карата мәрхәмәт уятты: алар хәрабәгә әйләнгән Аллабыз йортын тергезергә, аны яңадан төзергә ярдәм итте һәм безгә Яһүдә вә Иерусалимдә хәвеф-хәтәрсез яшәргә мөмкинлек бирде+. 10Йа Аллабыз, шушы хәлләрдән соң инде ни дип әйтик?! Әмерләреңне үтәмәдек бит. 11Син аларны үзеңнең колларың – пәйгамбәрләр аша безгә җиткергән идең. Син әйттең: «Хуҗа булып яшәр өчен сез бара торган җир – пакь җир түгел, чит халыкларның әшәкелеге белән нәҗесләнгән ул, бер читеннән икенчесенә кадәр әшәкелек белән тулган. 12Шуңа күрә кызларыгызны аларның угылларына хатынлыкка бирмәгез, кызларын да угылларыгызга алмагыз. Аларга иминлек вә уңыш китерердәй нәрсәләр эшләмәгез. Шул чакта гына сез ныгырсыз, бу җирнең иң затлы җимешләре белән тукланырсыз һәм бу җирне нәсел варисларыгызга мәңгелек мирас итеп калдырырсыз». 13Башыбызга төшкән бәла-казаларга барлык яман эшләребез вә гаять зур гаебебез сәбәп булды. Шуңа да карамастан, Син, Аллабыз, безгә тиешле җәзаны бирмәдең, кайберләребезне исән калдырдың. Шуннан соң да без,+
14Синең әмерләреңне бозып, йолалары җирәнгеч булган ошбу халыклар белән туганлашырбызмы?! Шул чакта бит Син, ачуың чыгып, безне тулысынча кырып бетерәчәксең! 15Әй Исраилнең Раббы Алласы, Син гаделсең! Чөнки без әлеге көнгә кадәр исән-саубыз. Менә, гаебебезне танып, каршыңда торабыз, гәрчә шушы хәлләрдән соң Синең алдыңа килеп басарга хакыбыз булмаса да+.

10

10^1Эзра, Аллаһы йорты каршында йөзтүбән капланып, елый-елый гөнаһларын таныган, дога кылган чагында, аның янына бик күп исраилиләр – ир-ат, хатын-кыз вә бала-чага җыелды, алар да ачыргаланып күз яшьләре түкте+. 2Элам нәселеннән Ехиел углы Шекания Эзрага болай дип әйтте:

– Аллабызга тугры булмадык без – чит кавемнәрдән хатыннар алдык, әмма Исраил халкының хәле әле өметсез түгел. 3Әйдәгез, Аллабыз белән килешү төзик: син әфәндемнең һәм Аллабыз боерыкларын ихтирам итүчеләрнең киңәше буенча, хатыннарыбызны һәм алардан туган балаларны аерып җибәрик – барысы да Канун буенча эшләнсен+. 4Аягыңа торып бас – бу эш сиңа йөкләнә! Без синең белән! Эшкә кереш һәм нык бул!

5Эзра аягына торып басты һәм руханиларны, левиләрне, Исраил халкының башлыкларын, әйтелгәннәрне үтәрбез, дип ант иттерде+. 6Аннары ул, Аллаһы йорты алдындагы мәйданнан китеп, Эльяшиб углы Еһоханан торагына юнәлде һәм шунда төн кунды. Сөргеннән кайткан исраилиләрнең хыянәте өчен борчылып, ул ашамады да, эчмәде дә+.

7Шуннан соң бөтен Яһүдә җирендә һәм Иерусалимдә: «Сөргендә булган барлык кешеләр Иерусалимгә җыелсын. 8Өч көн дәвамында килеп җитмәгән кешенең барлык мал-мөлкәте, башлыкларның вә өлкәннәрнең кушуы буенча, тартып алыначак, ә үзе ул сөргеннән кайткан халык арасыннан куылачак», – дип игълан иттеләр. 9Өч көн эчендә Яһүдә вә Беньямин ыругы ирләре Иерусалимгә җыелды. Бу хәл тугызынчы айның егерменче көнендә булды. Бар халык Аллаһы йорты алдындагы мәйданда шушы хәлдән һәм коеп яуган яңгырдан калтырап утырды. 10Рухани Эзра, урыныннан торып, халыкка болай диде:

– Сез Раббыга хыянәт иттегез: чит кавемнәрдән хатыннар алып, Исраилнең гаебен арттырдыгыз. 11Инде аталарыбызның Раббы Алласы алдында гөнаһларыбызны танып, Аның ихтыярын үтәгез: җирле кавемнәр һәм шулардан алган хатыннарыгыз белән араны өзегез!

12Җыелган халык:

– Син ничек әйтсәң, шулай эшләрбез! – дип кычкырды. 13– Әмма биредә халык күп, яңгыр да ява, шуңа күрә ачык һавада басып тора алмыйбыз. Аннары бер-ике көндә генә хәл итә торган эш түгел бу, чөнки күбебез гаепле. 14Шулай эшлик: бу эшне бөтен җәмәгать исеменнән башлыкларыбыз үз өстенә алсын. Чит кавемнәрдән үзенә хатын алган кеше билгеләнгән вакытка үз шәһәренең өлкәннәре вә хөкемчеләре белән бирегә килсен. Шушы гөнаһыбыз аркасында Аллабызның безгә кабынган ярсуы басылыр.

15(Асаһел углы Йонатан вә Тикъва углы Яхзия генә бу эшкә каршы төште, ә Мешуллам вә леви Шаббетай аларның фикерен хуплап чыкты.)+

16Сөргеннән кайтканнар нәкъ шулай эшләделәр дә. Рухани Эзра, һәрберсен исеме белән атап, гаилә-йорт башлыклары булган ир-атларны сайлап алды. Сайлап куелган башлыклар унынчы айның беренче көнендә бу мәсьәләне тикшерә башладылар. 17Чит кавемнәрдән хатын алган һәр кешенең эшен алар беренче айның беренче көненә карап бетерделәр.

18Чит кавемнәрдән хатын алган кешеләр түбәндәгеләр:

Руханилар токымыннан: Йосадак углы Ешуа нәселеннән һәм аның туганнарыннан – Магасея, Элигызыр, Яриб вә Гедалия+. 19(Алар хатыннарын аерып җиберергә вәгъдә бирделәр һәм гөнаһлары өчен сарык тәкәсе корбан иттеләр.)+
20Иммер нәселеннән: Ханани вә Зәбәдия+. 21Харим нәселеннән: Магасея, Элия, Шәмәгыйя, Ехиел вә Уззия+. 22Пашхур нәселеннән: Элиогынай, Магасея, Исмәгыйль, Нетанел, Йозабад вә Элгаса+.

23Левиләрдән: Йозабад, Шимгый вә Кыйлая (яисә Кылита), Петахия, Яһүдә вә Элигызыр.

24Җырчылардан: Эльяшиб.

Капка сакчыларыннан: Шаллум, Телем вә Ури+.

25Башка исраилиләрдән түбәндәгеләр:

Паргош нәселеннән: Рамия, Иззия, Малкия, Миямин, Элгазар, Малкия вә Беная+. 26Элам нәселеннән: Маттания, Зәкәрия, Ехиел, Әбди, Еремот вә Элия. 27Затту нәселеннән: Элиогынай, Эльяшиб, Маттания, Еремот, Забад вә Азиза. 28Бебай нәселеннән: Еһоханан, Ханания, Зәббай вә Атлай+. 29Бани нәселеннән: Мешуллам, Мәллүк, Адая, Яшуб, Шеал вә Еремот+. 30Пахат-Мәаб нәселеннән: Әднә, Келал, Беная, Магасея, Маттания, Бесалел, Биннуй вә Менашше+. 31Харим нәселеннән: Элигызыр, Ишшия, Малкия, Шәмәгыйя, Шимун, 32Беньямин, Мәллүк, Шемария. 33Хашум нәселеннән: Маттынай, Маттата, Забад, Элифелет, Еремай, Менашше вә Шимгый. 34Бани нәселеннән: Магадай, Амрам, Уил, 35Беная, Бәдия, Келуһи, 36Вания, Меремот, Эльяшиб, 37Маттания, Маттынай вә Ягасай. 38Биннуй нәселеннән: Шимгый, 39Шелемия, Натан, Адая, 40Мәкнәдеббай, Шашай, Шарай, 41Азарел, Шелемия, Шемария, 42Шаллум, Амария вә Йосыф. 43Нәбу нәселеннән: Егыил, Мәттития, Забад, Зәбинә, Яддай, Йоил вә Беная.

44Болар һәммәсе үзләренә чит кавем хатыннары алып, аларның кайберләре инде бала да тапкан иде.

* 2:69 Дарик – 10 гр.

* 2:69 Мина – 500 гр.

* 4:10 «Елга аръягы»на Фырат елгасыннан көнбатышта урнашкан хәзерге Фәләстин һәм Сүрия җирләре керә.

* 4:14 Патшага бурычлы булганга… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Патша йортыннан тоз ашаганга.

* 6:3 Терсәк – 45 см.

* 7:22 Талант – 30 кг.

* 7:22 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 7:22 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

• 1:1 II Елъязма 36:22-23

+ 1:1 Иремия 29:10, Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Даниил 6:28, Эзра 5:13

+ 1:2 Ишагыйя 44:28
+ 1:7 IV Патшалар 24:13, II Елъязма 36:7
+ 1:8 Эзра 5:14
• 2:1 Нәхәмия 7:6-73

+ 2:1 IV Патшалар 24:14-16, IV Патшалар 25:11, II Елъязма 36:20

+ 2:2 Эзра 3:2, Нәхәмия 12:1, Нәхәмия 10:14-26

+ 2:3 Эзра 8:3, Эзра 10:25
+ 2:34 Нәхәмия 3:2
+ 2:35 Нәхәмия 3:3
+ 2:36 I Елъязма 24:7
+ 2:37 Эзра 10:20
+ 2:38 I Елъязма 9:12, Эзра 10:22
+ 2:39 Эзра 10:21
+ 2:40 Нәхәмия 10:9
+ 2:41 Эзра 10:24, I Елъязма 6:39
+ 2:42 I Елъязма 9:17
+ 2:43 I Елъязма 9:2, Нәхәмия 11:3
+ 2:55 Нәхәмия 11:3
+ 2:61 II Патшалар 17:27, II Патшалар 19:31
+ 2:63 Левиләр 22:2
+ 3:1 Нәхәмия 8:1

+ 3:2 Нәхәмия 12:1, Зәкәрия 3, I Елъязма 3:17, I Елъязма 3:19, Нәхәмия 12:1, Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:20-23, Зәкәрия 4:6-10, Чыгыш 27:1, Канун 33:1, Зәбур 89:1, Канун 12:5-6

+ 3:3 Эзра 4:4, Чыгыш 29:38
+ 3:4 Саннар 29:12-38
+ 3:5 Саннар 28:1-15, Саннар 29:39
+ 3:7 II Елъязма 2:16
+ 3:8 I Елъязма 23:24, II Елъязма 31:17
+ 3:9 Нәхәмия 10:9

+ 3:10 Зәкәрия 4:9, I Елъязма 16:4-6, I Елъязма 25:1-2

+ 3:11 I Елъязма 16:34, II Елъязма 5:13, Зәбур 105:1

+ 3:12 Хәггәй 2:3

+ 4:2 Эзра 3:2, IV Патшалар 19:37, Ишагыйя 37:38, IV Патшалар 17:24-41

+ 4:3 Эзра 1:1-3
+ 4:4 Эзра 3:3
+ 4:5 Эзра 4:24, Хәггәй 1:1
+ 4:6 Эстер 1:1, Даниил 9:1

+ 4:7 Эзра 7:1, Нәхәмия 2:1, IV Патшалар 18:26, Ишагыйя 36:11, Даниил 2:4

+ 4:13 Эзра 4:20, Эзра 7:24, Эстер 3:8, Рәсүлләр 16:20

+ 4:20 III Патшалар 4:21, Зәбур 71:8, Канун 15:6

+ 4:24 Эзра 4:5

+ 5:1 Хәггәй 1:1, Зәкәрия 1:1

+ 5:2 Эзра 3:2, Зәкәрия 3:1, Эзра 6:14, Хәггәй 1:11, Зәкәрия 4:6

+ 5:3 Эзра 6:6, Эзра 6:13
+ 5:5 Зәбур 32:18
+ 5:11 III Патшалар 6:1

+ 5:12 II Елъязма 36:16-17, IV Патшалар 25:8-11

+ 5:13 Эзра 1:2
+ 5:14 Эзра 1:7, Эзра 1:8
+ 5:15 Эзра 6:5
+ 5:16 Эзра 3:8, Эзра 3:10
+ 5:17 Эзра 6:1-2
+ 6:2 IV Патшалар 17:6
+ 6:4 III Патшалар 6:36
+ 6:5 Эзра 1:7, Эзра 5:14-15
+ 6:6 Эзра 5:3
+ 6:8 Эзра 7:13, Эзра 7:21
+ 6:10 Иремия 29:7, I Тимутәйгә хат 2:2
+ 6:11 Даниил 2:5, Даниил 3:29
+ 6:13 Эзра 5:3

+ 6:14 Эзра 5:1-2, Хәггәй 1:11, Зәкәрия 4:6, Эзра 1:2, Эзра 6:12, Эзра 4:7, Эзра 7:13

+ 6:15 Эстер 3:7

+ 6:16 III Патшалар 8:63-65, II Елъязма 7:5-8

+ 6:18 Саннар 3:6, Саннар 8:9-11, I Елъязма 24, II Елъязма 35:5

+ 6:19 Чыгыш 12:1-13

+ 6:20 Левиләр 21:6, II Елъязма 30:15

+ 6:21 Нәхәмия 9:2, Нәхәмия 10:28, Нәхәмия 13:3

+ 6:22 Чыгыш 12:15, Чыгыш 13:6

+ 7:1 Нәхәмия 2:1, IV Патшалар 25:18, Иремия 52:24

+ 7:2 II Патшалар 8:17, II Патшалар 15:24

+ 7:5 Саннар 25:7-13, Ешуа 24:33, Саннар 20:28, I Елъязма 6:4-14, I Елъязма 6:50-53

+ 7:6 Нәхәмия 8:1, Нәхәмия 12:26

+ 7:10 Канун 17:9-11, Канун 33:10

+ 7:12 Яхәзкыл 26:7, Даниил 2:37, Ачылыш 17:14

+ 7:13 Эзра 6:8
+ 7:14 Эстер 1:14
+ 7:15 II Елъязма 6:2
+ 7:17 Канун 12:5-6
+ 7:24 Эзра 4:13, Эзра 4:20
+ 7:25 Чыгыш 18:21, Канун 16:18

+ 8:2 Эзра 7:5, Чыгыш 6:23, Саннар 3:4, Левиләр 10:6, I Елъязма 24:3-4, I Елъязма 3:22, Нәхәмия 10:4

+ 8:3 Эзра 2:3, Нәхәмия 7:8
+ 8:4 Эзра 10:30
+ 8:10 Эзра 10:29
+ 8:11 Эзра 10:28
+ 8:16 Эзра 10:15
+ 8:18 I Елъязма 6:19, Нәхәмия 12:24
+ 8:19 Нәхәмия 12:24, I Елъязма 6:16
+ 8:20 Эзра 2:43, Эзра 7:7

+ 8:21 Зәбур 5:9, Левиләр 16:28, II Елъязма 20:3

+ 8:24 Эзра 8:18-19
+ 8:25 Эзра 7:15-16
+ 8:32 Нәхәмия 2:11

+ 8:33 Нәхәмия 3:4, Нәхәмия 3:21, Нәхәмия 11:16

+ 8:35 Эзра 2:1

+ 8:36 Эзра 7:21, Нәхәмия 2:7

+ 9:2 Чыгыш 34:15-16, Канун 7:3-4, Нәхәмия 13:23, Канун 7:6, Зәбур 105:35

+ 9:4 Ишагыйя 66:2, Ишагыйя 66:5

+ 9:5 III Патшалар 8:22

+ 9:6 Зәбур 37:5, II Елъязма 28:9, Ачылыш 18:5

+ 9:7 Зәбур 105:6, Даниил 9:5-6
+ 9:8 Зәбур 12:4, Зәбур 18:9
+ 9:9 Нәхәмия 9:36
+ 9:13 Зәбур 102:10
+ 9:15 Нәхәмия 9:33
+ 10:1 Нәхәмия 1:6, Даниил 9:20

+ 10:3 II Елъязма 34:31, Нәхәмия 9:38, Канун 7:3

+ 10:5 Нәхәмия 5:12
+ 10:6 Нәхәмия 3:1, Нәхәмия 12:22, Эстер 4:16
+ 10:15 Эзра 8:16, Нәхәмия 11:16
+ 10:18 Эзра 3:2
+ 10:19 Левиләр 6:6
+ 10:20 Эзра 2:37
+ 10:21 Эзра 2:39
+ 10:22 Эзра 10:38
+ 10:24 Эзра 2:41
+ 10:25 Эзра 2:3, Нәхәмия 7:8
+ 10:28 Эзра 8:11
+ 10:29 Эзра 8:10
+ 10:30 Эзра 8:4

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Эзра

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек